اگر تا به امروز فکر میکردید ارتودنسی دندان، فقط از ترکیب سیم، براکت و کشهای رنگی روی دندان شکل میگیرد؛ باید بگوییم که سخت در اشتباه هستید! انواع ارتودنسی دندان بسیار متنوعتری از ارتودنسیهای ثابت فلزی هستند و میتوانند به صورت شفاف، نامرئی و حتی متحرک استفاده شوند. شناخت انواع ارتودنسی، اولین قدم برای درمان صحیح و کسب آگاهی در مورد این سیستم دندانپزشکی است. در ادامه مقاله قصد داریم دقیقتر در مورد انواع ارتودنسی دندان از جمله ثابت و متحرک و نمونههای شفاف صحبت کنیم و مزایا و معایب هر کدام را برای بیمارانی که به تازگی قصد انجام ارتودنسی دارند، بررسی نماییم.
چرا تنوع ارتودنسی در جهان بالاست؟
ارتودنسی دندان با هدف اعمال فشار و حرکت دادن دندانها برای رسیدن به جایگاه مناسب، انجام میشود. مجموعهای از روشها و سیستمها وجود دارند که میتوانند برای اعمال این فشار استفاده شوند؛ اما طبیعتا هر نوع ناهنجاری دندانی و نامرتبی دندان، نیازمند ارتودنسی مخصوص به خود است که بر اساس ترجیح بیمار نیز انتخاب میشود. به طور مثال یک بیمار ترجیح میدهد با ارتودنسی شفاف، هیچ کس متوجه درمان او نشود و یک بیمار دیگر علاقه مند به کشهای رنگی روی ارتودنسی ثابت فلزی است.

بررسی انواع ارتودنسی
اگر بخواهیم انواع ارتودنسی را به دو گروه کلی تقسیم بندی کنیم، ارتودنسی دارای دو نوع متحرک و ثابت است:
- ارتودنسی ثابت: در این نوع ارتودنسی، بیمار امکان جابجا کردن براکت، سیم و هر یک از ابزارهای ارتودنسی را نداشته و فقط متخصص ارتودنسی در تهران با تجهیزات مخصوص و در جلسات معاینه حضوری، قادر به انجام این کار است. برای اثربخشی بیشتر این نوع ارتودنسی، بیمار باید هر بار برای اعمال فشار بیشتر روی دندان به دندانپزشک مراجعه کند.
- ارتودنسی متحرک: ارتودنسی متحرک پلاک قابل برداشتن از روی دندان است تا بیمار بتواند برای غذا خوردن، صحبت کردن در یک جلسه مهم و هر شرایط دیگری، آن را از دهان خارج کند. اگرچه قوانینی مانند استفاده از این پلاکها به مدت 22 ساعت در روز الزامی است؛ اما همین که بیمار میتواند برای غذا خوردن آن را از دهان خارج کند، بسیار برای او لذت بخش است.
به نقل از سایت clevelandclinic براکتهای دندانی میتوانند طیف گستردهای از مشکلات دندانی را از جمله دندانهای کج، فاصله دار، بهم فشرده و چرخیده را اصلاح کنند. براکتهای معمول دندان شامل فلزی، سرامیکی و الاینرهای شفافی هستند که هر کدام در افزایش اعتماد به نفس شما نیز موثرند.
انواع ارتودنسی ثابت
در ارتودنسی ثابت، براکتها با استفاده از کامپوزیتهای دندانی مخصوص روی سطح دندانها چسبانده شده و توسط سیمهای ارتودنسی و کشهای الاستیک رنگی به یکدیگر متصل میشوند. این روش بیشترین کنترل را روی حرکت سهبعدی دندانها دارد و معمولا برای درمان ناهنجاریهای شدید فک و نامرتبی دندانها بیشتر از 6 میلی متر، استفاده میشود. هر یک از انواع ارتودنسی ثابت، دارای ویژگیها و مشخصاتی هستند که در ادامه بررسی میکنیم.

ارتودنسی ثابت فلزی سنتی
این روش رایجترین، قدیمیترین و اثباتشدهترین روش ارتودنسی است. در ارتودنسی ثابت فلزی، براکتهایی از جنس فولاد ضدزنگ روی دندان چسبانده میشوند و سیم فولادی نازکی از میان آنها عبور داده خواهد شد که مسئول تغییر فشار روی دندان هاست. کشهای رنگی که در ارتودنسی ثابت فلزی میبینید، به دلیل محکم کردن سیم به براکتهای فلزی هستند.
شما به عنوان بیماری که در حال درمان با ارتودنسی فلزی هستید، حتما باید مطابق با زمان بندی خاصی به پزشک مراجعه کنید. متخصص ارتودنسی با توجه به ناهنجاریهای دندانی شما و تغییرات فک و جابجایی دندان، فشار وارده را با کمک سیم روی دندان افزایش میدهد. همین مراجعات منظم و اعمال نیروی اضافه به دندان هاست که باعث درمان ناهنجاریهای فک، نامرتبی شدید دندانها و مال اکولوژن میشوند.
مزایا
🟢 قابلیت درمان پیچیدهترین ناهنجاریهای اسکلتی و دندانی
🟢 استحکام و مقاومت بسیار بالای براکتها در برابر شکستگی
🟢 هزینه مقرونبهصرفهتر نسبت به سایر روشهای تخصصی
🟢 عدم نیاز به همکاری مداوم بیمار (چون دستگاه ثابت است)
معایب
❌ ظاهر کاملا مشخص و فلزی که برای برخی افراد ناخوشایند است.
❌ احتمال ایجاد زخمهای خفیف در بافت نرم دهان (گونه و لب) در روزهای ابتدایی
❌ دشواری در رعایت بهداشت دهان و دندان و نیاز به نخ دندانهای مخصوص

ارتودنسی سرامیکی
ارتودنسی سرامیکی از نظر بیومکانیک، عملکرد مشابه با ارتودنسی ثابت فلزی دارد؛ با این تفاوت که براکتهایی از جنس سرامیک شفاف یا همرنگ دندان برای این نوع ارتودنسی استفاده میشوند تا کمتر جلب توجه کنند. به دلیل بالاتر بودن قیمت ارتودنسی سرامیکی نسبت به ارتودنسی فلزی، معمولا پزشکان چند براکت برای دندانهای جلویی را به صورت سرامیکی در نظر میگیرند و مابقی را با جنس فلزی، استفاده میکنند.
ارتودنسی سرامیکی نیاز به مراقبت بیشتری برای عدم تغییر رنگ و محافظت در برابر شکستن دارد. از طرفی، براکتهای سرامیکی که روی دندان قرار میگیرند به نسبت براکتهای فلزی، در برابر شکستن حساس هستند و باید از خوردن غذاهای ترد و سفت خودداری شود. در هر صورت افرادی که به زیبایی دندانها، حتی در طول ارتودنسی اهمیت میدهند و علاقهای به کشهای رنگی ندارند، میتوانند ارتودنسی سرامیکی را انتخاب کنند.
مزایا
🟢 زیبایی بصری بالا و نامرئیتر بودن نسبت به نوع فلزی
🟢 کارایی بالا در درمان ناهنجاریهای متوسط تا پیچیده
🟢 مناسب برای بزرگسالانی که به ظاهر خود در محیط کار اهمیت میدهند.
معایب
❌ شکنندهتر بودن براکتهای سرامیکی نسبت به فلزی
❌ احتمال تغییر رنگ کشهای دور براکت (O-rings) در صورت مصرف چای، قهوه و دخانیات
❌ هزینه بالاتر نسبت به ارتودنسی سنتی فلزی
❌ اصطکاک بیشتر بین سیم و براکت که ممکن است طول درمان را کمی افزایش دهد.

ارتودنسی دیمون یا خودتنظیم
ارتودنسی دیمون یا خود تنظیم شونده، ظاهر مشابهی با انواع ارتودنسی ثابت فلزی دارد؛ اما در دل عملکرد آن مکانیسمی وجود دارد که نیاز بیمار را به مراجعات متعدد به مطب پزشک کاهش میدهد. در این نوع ارتودنسی، دیگر از کشهای کوچک برای نگه داشتن سیم درون براکت استفاده نمیشوند؛ بلکه براکتها دارای یک گیره لغزنده هستند که سیم را نگه میدارند و اصطکاک روی دندان و لثه را به حداقل میرسانند.
ارتودنسی دیمون با ترکیب سیمهای زیستی روی دندان اجرا میشود که حرکت خود را با تغییر جایگاه دندانها، تنظیم میکنند. به این معنا که هر زمان دندانها حرکت کنند، سیمهای ارتودنسی دیمون نیز به صورت خودکار مجددا سفت شده و روی دندان محکمتر میشوند. در این صورت هر بار با تغییر جایگاه دندان و فک، ارتودنسی نیز به صورت خودبازشونده تنظیم شده تا در نهایت دندانها در جایگاه مناسب و به صورت مرتب در کنار هم باشند.
مزایا
🟢 کاهش قابل توجه اصطکاک و حرکت سریعتر و فیزیولوژیکتر دندانها
🟢 رعایت بهداشت بسیار آسانتر به دلیل نبود کشهای پلاستیکی (کاهش تجمع پلاک)
🟢 نیاز به مراجعات کمتر به دندانپزشک (فواصل بین جلسات طولانیتر است)
🟢 درد و فشار اولیه کمتر روی دندانها
🟢 اثربخشی قوی و سریعتر روی دندانهای کج و فک دارای ناهنجاریهای شدید
معایب
❌ هزینه بسیار بالاتر نسبت به براکتهای سنتی
❌ ظاهر آن همچنان روی دندانها مشخص است (اگرچه نوع سرامیکی دیمون نیز وجود دارد).

ارتودنسی لینگوال یا پشت دندانی
ارتودنسی لینگوال به عنوان یکی از انواع ارتودنسی نامرئی ثابت شناخته میشود که با همان براکتها و سیمهای مشابه ارتودنسی فلزی ساخته میشود؛ اما این براکت و سیمها به جای سطح بیرونی، به سطح داخلی (پشت) دندانها چسبانده میشوند. ساخت و اجرای ارتودنسی لینگوال یا پشت دندانی در مقایسه با ارتودنسی ثابت فلزی زمانبرتر و سختتر است؛ اما به دلیل اینکه براکتها و سیمها به راحتی قابل مشاهده نیستند برای افرادی که به نامرئی بودن ارتودنسی اهمیت میدهند، انتخاب بسیار خوبیاند.
این براکتها معمولا با تکنولوژی CAD/CAM و به صورت کاملا سفارشی برای هر بیمار ساخته میشوند. طول عمر ارتودنسی لینگوال یا پشت دندانی، معمولا کوتاهتر از ارتودنسی ثابت است؛ دلیل این موضوع هم در تماس قرار داشتن براکتها با بزاق دهان و احتمال ساییدگی بیشتر در اثر زبان و غذاهای مختلف است. با این وجود، همچنان ارتودنسی لینگوال حتی با قیمت بالاتر خود، مورد علاقه بسیاری از مراجعهکنندگان میباشد.
مزایا
🟢 نامرئی بودن ارتودنسی به علت قرار گرفتن اجزا در پشت دندان
🟢 عدم ایجاد لکه یا تغییر رنگ روی سطح جلویی دندانها
🟢 ایدهآل برای ورزشکاران و نوازندگان سازهای بادی
🟢 ایجاد فشار قابل قبول برای درمان ناهنجاریهای متوسط تا شدید
معایب
❌ در برخی موارد تاثیر منفی موقت بر روی تکلم و ادای برخی حروف (مانند سین و شین)
❌ ایجاد مزاحمت و زخم برای زبان در هفتههای اول
❌ رعایت بهداشت بسیار دشوارتر نسبت به سایر روشها
❌ هزینه بسیار بالا به دلیل تکنولوژی ساخت سفارشی و دشواری کار برای متخصص
انواع ارتودنسی متحرک
ارتودنسی متحرک یکی از جدیدترین انواع ارتودنسی دندانی است که برخلاف ارتودنسی ثابت، به دندان چسبانده نمیشود. بیمار وظیفه دارد که مطابق با دستور پزشک، معمولا به مدت 22 ساعت در طول شبانه روز از آن استفاده کند. خود ارتودنسیهای متحرک دارای انواع مختلفی هستند که هر کدام بر اساس نیاز بیمار و متناسب با ترجیحات شخصی وی، انتخاب میشوند.

ارتودنسی شفاف (الاینرهای شفاف)
ارتودنسی شفاف، یکی از انواع ارتودنسی متحرک است که از پلاکهای پلاستیکی شفاف و اختصاصی ساخته میشود. با اسکن سه بعدی دندانها، مجموعهای از پلاکها ساخته شده که هر کدام باید حدود 1 تا 2 هفته استفاده شوند تا دندانها به تدریج جابجا شوند. با هر بار جابجایی دندان و اصلاح فک و ناهنجاریها، مجددا یک پلاک جدید روی دندان قرار میگیرد.
بزرگترین مزیت ارتودنسی شفاف، شفاف بودن و غیر قابل رویت بودن آن توسط سایر افراد است. به همین خاطر، افرادی که دوست دارند در طول درمان از ارتودنسیهای نامرئی استفاده کنند، این نوع ارتودنسی را به سایر ارتودنسیها ترجیح میدهند. البته خبر خوب اینکه ارتودنسی شفاف قابل برداشته شدن، هنگام غذا خوردن است. بنابراین، دیگر نیازی به نگرانی از بابت گیر کردن غذا و ذرات خوراکی در الاینر شفاف نداشته باشید.
مزایا
🟢 زیبایی فوقالعاده و نامرئی بودن پلاکها
🟢 ️ امکان خارج کردن پلاک هنگام غذا خوردن (بدون محدودیت غذایی)
🟢 رعایت بسیار آسان بهداشت دهان (مسواک و نخ دندان کشیدن به حالت عادی)
🟢 راحتی بسیار بالا و عدم وجود لبههای تیز فلزی
معایب
❌ وابستگی 100% به همکاری بیمار
❌ محدودیت در درمان ناهنجاریهای بسیار شدید اسکلتی و چرخشهای ریشه
❌ نیاز به خارج کردن پلاک هنگام مصرف نوشیدنیهای گرم یا رنگدار
❌ هزینه بالا به دلیل نیاز به تکنولوژی دیجیتال و لابراتوارهای پیشرفته

پلاکهای متحرک سنتی
یکی دیگر از انواع ارتودنسی دندانی، پلاک متحرک سنتی است که بر پایه پلاستیک و فنرها با پیچهای فلزی ساخته شده است. استفاده از این نوع ارتودنسی متحرک، همیشه امکان پذیر نیست. در اکثر مواقع برای ایجاد فضای فکی در کودکان در حال رشد با ارتودنسی پیشگیری یا برای حرکات جزئی دندانی، استفاده میشود؛ یا اینکه میتواند برای رفع فاصله بین دندان خفیف یا کجی دندانها مورد استفاده قرار گیرد.
یکی از کاربردهای اصلی پلاکهای متحرک سنتی با ترکیب فلز و پلاستیک، جلوگیری از برگشت ارتودنسی بعد از یک دوره درمان با ارتودنسی ثابت یا شفاف است. بنابراین، اگر نیاز به ریتینر یا نگهدارنده داشتید، ممکن است متخصص ارتودنسی این نوع پلاکهای متحرک را به شما پیشنهاد کند.
مزایا
🟢 کنترل رشد فک و هدایت رویش دندانها در سنین کودکی
🟢 امکان خارج کردن از دهان برای مسواک زدن
🟢 هزینه کمتر نسبت به الاینرهای شفاف
معایب
❌ حجم نسبتا زیاد در کام یا فک پایین که تکلم را موقتا مختل میکند.
❌ عدم توانایی در حرکات دقیق و سهبعدی ریشه دندانها
❌ امکان گم شدن یا شکستن پلاک توسط کودکان

ارتودنسی فانکشنال
ارتودنسی فانشکنال یکی از انواع ارتودنسی متحرک است که برای مرتب کردن دندانها در سنین پایین، استفاده میشود. در این نوع ارتودنسی، ناهنجاریهای اسکلتی مانند عقب بودن فک پایین یا جلو بودن فک، با دستگاههای مخصوص، اصلاح میشود. این دستگاهها با تغییر کشش در عضلات فک، رشد استخوانها را به بهترین شکل هدایت میکنند.
یکی از مهمترین مزایای ارتودنسی فانشنال، عدم نیاز به کشیدن دندانهای اضافی است. در واقع، تمرکز اصلی این نوع ارتودنسی، ایجاد فضای کافی برای رشد دندان هاست. فردی که نیاز به استفاده از این نوع ارتودنسی دارد، باید در طول روز و برای مدت زمان مشخص شده آن را داخل دهان خود قرار دهد تا جایگاه فک و دندانها به حالت ایده آل برسد.
مزایا
🟢 جلوگیری از نیاز به جراحی فک (ارتوگناتیک) در بزرگسالی
🟢 اصلاح پروفایل صورت و بهبود تنفس و جویدن در سنین رشد
🟢 بهرهگیری از پتانسیل رشد طبیعی کودک
معایب
❌ فقط در سنین خاصی (قبل از اتمام جهش رشد) موثر هستند
❌ سایز بزرگ و دشواری در تحمل دستگاه در روزهای ابتدایی
❌ نیاز مبرم به همکاری بیمار برای اثربخشی
مقایسه انواع ارتودنسی دندان برای داشتن انتخاب بهتر
هر یک از انواع ارتودنسی دندان طول درمان تقریبی مشخصی دارند. هزینه تقریبی آنها نیز بر اساس نوع مواد اولیه استفاده شده و مدت زمان درمان میتواند متفاوت باشد. در جدول زیر، دقیقتر انواع ارتودنسیهای دندانی و مزایا و معایب هر کدام را مشاهده میکنید:
| نوع ارتودنسی | ظاهر و زیبایی | طول درمان تقریبی | قابلیت برداشتن | میزان راحتی بیمار | هزینه تقریبی | سطح ناهنجاری قابل درمان |
| ارتودنسی ثابت فلزی | کاملا مشخص | ۱ تا ۳ سال | خیر | متوسط | کم تا متوسط | شدید و بسیار پیچیده |
| ارتودنسی ثابت سرامیکی | شفاف و نامحسوس | ۱.۵ تا ۳ سال | خیر | متوسط | متوسط به بالا | شدید و پیچیده |
| ارتودنسی ثابت دیمون | مشخص (فلزی) | کاهش ۲۰٪ زمان | خیر | خوب | بالا | شدید و پیچیده |
| ارتودنسی لینگوال یا پشت دندانی | کاملاً نامرئی | ۱.۵ تا ۳ سال | خیر | کم (در ابتدا) | بسیار بالا | متوسط تا شدید |
| ارتودنسی الاینر شفاف | نامرئی | ۶ ماه تا ۲ سال | بله | بسیار خوب | بالا | خفیف تا متوسط |
| پلاک سنتی متحرک | مشخص (سیم فلزی) | متغیر | بله | متوسط | کم | خفیف (و پیشگیری در کودکان) |
بهترین نوع ارتودنسی کدام است؟
شناخت انواع ارتودنسی ثابت و متحرک، این سوال در ذهن بسیاری از بیماران ایجاد میکند که بهترین نوع ارتودنسی چیست؟ انتخاب بهترین نوع ارتودنسی، کاملا نسبی است و به شرایط هر بیمار بستگی دارد. هیچ یک از روشهای ذکر شده، به طور مطلق به دیگری برتری ندارند و این متخصص ارتودنسی است که با بررسی شدت ناهنجاری و شرایط شما، گزینه مناسب را انتخاب میکند. با بررسی عوامل زیر، بهتر متوجه میشوید که بهترین نوع ارتودنسی برای شما کدام است؟
- شدت ناهنجاری: اگر مشکلات شما ریشهای، اسکلتی و پیچیده باشد (مثل نهفتگی شدید دندانها)، قطعا ارتودنسی ثابت فلزی یا دیمون بهترین انتخاب است.
- اهمیت زیبایی و شغل بیمار: اگر در محیطی کار میکنید که ظاهر فلزی دندانها برایتان یک مانع است، الاینرهای شفاف، ارتودنسی سرامیکی و یا لینگوال بهترین گزینهها هستند.
- میزان نظم و همکاری شما: اگر فردی فراموشکار هستید و احتمال میدهید که پلاک متحرک خودتان را گم میکنید یا طبق برنامه داخل دهان نمیگذارید، ارتودنسی ثابت برای شما بهترین (و تنها) گزینه است.
- سن بیمار: برای هدایت رشد فک در کودکان (۷ تا ۱۲ سال)، دستگاههای متحرک فانکشنال بهترین انتخاب هستند.
- بودجه درمانی: اگر به دنبال اقتصادیترین و در عین حال موثرترین روش هستید، ارتودنسی فلزی سنتی بهترین توازن را بین هزینه و کیفیت ارائه میدهد.
نتیجهگیری
انتخاب میان انواع ارتودنسی، تنها یک بخش از درمان است. مهارت، تجربه و طرح درمان صحیح توسط متخصص ارتودنسی، نقش اصلی را در رسیدن به نتیجه ایده آل ایفا میکند. توصیه میشود قبل از هر گونه تصمیم گیری میان انتخاب انواع ارتودنسی ثابت و متحرک، به دکتر رویا حامدی به عنوان بهترین متخصص ارتودنسی در شمال تهران مراجعه کنید. حتی اگر در تهران حضور ندارید، میتوانید عکس OPG جدید فک و دهان خود را برای دکتر ارسال کرده تا توسط شخص ایشان بررسی و نوع درمان مناسب ارتودنسی به شما پیشنهاد شود.
سوالات متداول
-
سریعترین روش ارتودنسی کدام است؟
سرعت درمان بیشتر به شدت ناهنجاری بستگی دارد، اما به طور کلی ارتودنسی دیمون (به دلیل اصطکاک کمتر) و در ناهنجاریهای خفیف، الاینرهای شفاف (اینویزیلاین) معمولا طول درمان کوتاهتری نسبت به روشهای سنتی دارند.
-
ارزانترین نوع ارتودنسی کدام است؟
ارتودنسی ثابت فلزی سنتی معمولا مقرونبهصرفهترین گزینه در بین درمانهای جامع ارتودنسی است، زیرا هزینه مواد اولیه آن کمتر و فرآیند نصب آن برای متخصص روتینتر است.
-
بهترین نوع ارتودنسی برای بزرگسالان چیست؟
هیچ محدودیت سنی برای ارتودنسی وجود ندارد. بزرگسالان معمولا به دلیل موقعیت شغلی و اجتماعی، روشهای نامرئیتر مانند الاینرهای شفاف، ارتودنسی سرامیکی یا ارتودنسی لینگوال را نسبت به ارتودنسیهای ثابت ترجیح میدهند.
-
محدودیت غذایی در کدام نوع ارتودنسی بیشتر است؟
در ارتودنسی ثابت (فلزی، سرامیکی، لینگوال) محدودیت غذایی بیشتری وجود دارد؛ نباید غذاهای سفت (مثل تهدیگ، آجیل، سیب درسته) و چسبناک (مثل آدامس و گز) مصرف کنید تا براکتها کنده نشوند. در ارتودنسی متحرک محدودیت غذایی وجود ندارد، زیرا پلاک هنگام غذا خوردن خارج میشود.
-
آیا ارتودنسی لینگوال (پشت دندانی) باعث اختلال در صحبت کردن میشود؟
بله احتمال دارد. در هفتههای ابتدایی پس از نصب، به دلیل برخورد زبان با براکتهای پشت دندان، ممکن است در تلفظ برخی حروف (مانند سین و شین) دچار مشکل شوید و زبان کمی زخم شود، اما معمولا پس از چند هفته فرد به آن عادت میکند.
-
آیا میتوانم در اواسط درمان، ارتودنسی فلزی را با الاینر شفاف جایگزین کنم؟
از نظر تئوری در برخی موارد این امکان وجود دارد که به آن درمان ترکیبی میگویند؛ اما این کار نیازمند قالبگیری مجدد، ساخت پلاکهای دیجیتال و صرف هزینه مضاعف و قابلتوجهی است. تصمیم نهایی کاملاً به نظر متخصص شما بستگی دارد.


